کارگروه
چاپ و تبلیغات
در این کار گروه مسائل چاپ و تبلیغات را در ایران و جهان بررسی میکنیم و در صورت نیاز میتوانیم به سوالات احتمالی شما در زمینه چاپ و تبلیغات پاسخ بدهیم
 

سوخت یا سوخته

محمدر ضا مهدیزاده

محمدر ضا مهدیزاده

در کارگروه: چاپ و تبلیغات
تعداد ارسالي: 270
تائید شده توسط:
محمدر ضا مهدیزاده
10 سال پیش در تاریخ: شنبه, ارديبهشت 31, 1390 10:34

سوخت  یا سوخته هنری ظریف و قدیمی است که بر روی جلد های نفیس و گرانبها و تابلو های تزئینی و جلد های قرآن بکار می رفت .


" سوخت " دارای تعاریف زیادی می باشد که در ذیل به تعاریفی از آن می پردازیم ،  " سوخت " از لحاظ لغوی در فرهنگ نامه ها  تعاریف متشابهی دارد که بمعنی :


ماده سوختنی یا آنچه که بسوزد مانند ، هیزم و نفت و بنزین  آمده است . " سوخته " را به معنای هر چیزی که آتش گرفته باشد . یا  هر چیزی که در آتش افتاده است . یا  " جسم سیاهرنگی که از دود تریاک در حقه وافور جمع می شود و آنرا تبدیل به شیره می کند آمده است .


در مورد " جلد سوخت " نیز در کتابهای مختلف تعاریف متفاوتی شده است .در کتاب صحافی سنتی  اینگونه آمده است : آنرا سوخت یا سوخته گویا به  این جهت گویند ، که اهالی اصفهان به رنگ تیره سوخته می گویند . در مجله موزه ها جلد سوخت را چنین تعریف می نماید : احتمالا به دو جهت چنین نامی گرفته است که اول : روش کار برای انتقال نقش به چرم ، قالب داغ می کنند و با گذاشتن آن بر چرم ، در واقع چرم را می سوزانند و یا بر آن داغ می نهند و به همین جهت آنرا سوخته می نامند .


دوم : رنگ تیره متن تابلوهای سوخت و جلدهای چرمی سوخت . " در کتاب و جلدها و قلمدانها ی ایرانی " جلد سوخت را چنین تعریف کرده است : " وجه تسمه به آن را در شیوه کار این فن ظریف حرارت معینی برروی آتش داغ شده بود ، چرم را در میان قالبها نهاده تا با فشار ضربات چکش نقوش قالبها بر چرم که در آب نمدار شده بود منتقل شود ، در این چرم بصورت قهوه ای سیر یا به رنگ سیاه ، در می آمد به این علت آن " سوخته " می گویند .


  در کتاب " گلستان هنر " جلد سوخت را چنین تعریف می نماید :  وی ( استاد قوام الدین تبریزی ) در صحافی انواع هنر نمایی میفرمود از جمله " معرق " را که تا آن عهد نبود ، ابداع کرد . معرق سازی  نخست باصطلاح آن روز منبت در جلد خوانده می شد .


در کتاب جلد های اسلامی هر جایی که چشم به هنر می افتد ، متوجه می شویم که آن را به  عنوان جلد منبت معرفی می کند و در قسمت  واژه های فارسی ، هنر جلد  سازی  را چنین تعریف می نماید :


جلد چرمی که برای تزئین آن از نقوش  ( اسلیمی ) و تزئینی دیگر را از چرم باریک و سوخته می بریدند و روی جلد با زمینه های طلایی و رنگین که روی جلد سازی شده بود می چسباندند . این همان شیوه ای است . که " دوست محمد " آن را  " منبت کاری " خوانده است . استفاده از کاغذ بجای چرم بعدها متداول شد . معمولا جلدهای درونی که کمتر در معرض تماس است با این شیوه تزئین می کردند . جلد سوخت و سوخت معرق ، واژه دیگر برای این نوع جلد است .


   در کتاب جلد سازی و ابزار آن  از " سوخت " بعنوان  " معرق " چنین تعریف می کند : در این دوره  ( ایلخانان   دوره تیموری  ) جلد های نفیسی که آن را  معرق گویند  و چرم های سوخته و باریک به خطوط اسلیمی بریده می شده و در داخل  ترنج و نیم ترنج ، روی زمینه و بوم لاجورد به صورت بدیهی نصب می یافته است .


 


 در کتاب ایرانشهر  سوخت را چنین تعریف کرده است : در قسمت داخلی یا آستر ، جلد ، طرحهای بریده از چرم یا کاغذ بر روی زمینه رنگی تر داده می شد و این را جلد سوخته  نام دادند .


 


کتابشناسی کتابهای خطی  سوخت را اینگونه تعریف می نماید : قرن نهم را باید ، دوره آغاز تکامل هنر جلد سازی ایران دانست  و همان موقع است که شاید زیباترین و ظریفترین جلد ها بکار آمد ، این نوع جلد که آن را باصطلاح  " سوخت " یا " سوخته " گویند . عبارت از : میشنی  که روی آن را نقوش بر جسته  بسیار دقیق انداخته گاهی متن را با آب طلا پوشانیده و گل و بوته و نقوش دیگر را بر جسته  برنگ اصل چرم بیرون می آوردند ، گاهی بر عکس و گاهی تمامی سطح جلد که فرو رفته و بر جسته و دارای حاشیه و متن و ترنج و غیره است از طلای ساده و یا رنگ برنگ پوشیده و گاهی معرق است .


 


یعنی نقوش باریک و و دقیق از چرم بریده و روی متنی که غالبا  از کاغذ الوان است ، انداخته اند .


 در کتاب " راهنمای صنایع اسلامی " سوخت را به نام اصلی خود معرفی نمی نماید بلکه به تکنیک اجرایی و محل اجرای آن اشاره دارد : در قسمت داخلی یا آستر جلد طرحهای بریده از چرم یا کاغذ بر روی زمینه رنگی قرار داده می شد . و با اینکه در قسمتی دیگر اشاره دارد : قسمت داخلی این جلد با مقوای طلا کاری شده زینت یافته است این نوع طرح در دوره تیموری  بوسیله چرم بعمل می آمد  . این طرحهای مقوا روی زمینه قرمز و آبی و سبز و سیاه و بنفش قرار داده شده است .


 احمد سهیلی خوانساری  در مورد جلد سوخت یا سوخته در راهنمای کتاب  این اصطلاح را کاملا رد می نماید ، اما جلد سوخت ، لغت سوخت یا سوخته  به نظر نگارنده ، لغت صحیح و اصیلی برای جلد کتاب نیست ، اگر تحقیق شود ملاحظه خواهد شد  در قدیم این نوع جلد را معرق نوشته اند.


 در دوران اسلامی که یکی از بهترین نوع جلد ، ابداع شد و به عنوان " جلد سوخت " معرفی گردید : عبارتست از :  جلدهایی که براثر داغ نمودن قالب به رنگ قهوه ای  سوخته در آید و بر روی زمینه رنگی  مختلف نشانده گردد و یا چرمهای سوخته را بصورت نقش های مختلف در آورده و در کنار همدیگر بر روی بوم بچسبانند .


 در حال حاضر نیز از چرمهای سوخته و چرمهای رنگی استفاده می شود . که به مانند معرق چوب در کنار همدیگر نشانده می شود که به " سوخت معرق " معروف است .


 


حذف ارسالي ويرايش ارسالي